Vriendschap en Depressie op Facebook

De Amerikaanse gedragskundige William Schofield beschreef in zijn boek ‘Psychotherapy: The Purchase of Friendship’ (1964) het zogenaamde YAVIS Syndrome. YAVIS is een acroniem voor ‘Young, Attractive, Verbal, Intelligent, and Successful’1 en beschrijft de combi van enigmatische karakteristieken die iemand tot de favoriete cliënt voor psychotherapeuten zou maken. Het zijn tevens de kenmerken die er voor zorgen dat je doorgaans een overdaad aan vrienden hebt. Het is dus het ideale Facebookprofiel. Goed voor een macht aan ‘likes’. Hét hedendaagse meedoenmotto.

Ge-nie-ten
Facebook lijkt ondertussen bij uitstek het sociale platform van uitersten geworden. Of je ‘geniet’ alleen maar en stapelt dinerplaatje op dinerplaatje en tropische strandvakantie op stedentrip. Je hebt het over ‘kindlief’, ‘manlief’ en ‘hondlief’ en alles is lief, leuk en lekker in je leven. Je stikt van de ‘likes’. Of je meet je akelige, ongeneeslijke ziekte of die van je huisdier zo breed en dagelijks uit dat je een vrijwel oneindige stroom ‘sterktes’ krijgt. Beide uitersten zijn aandacht genererende clichés die door de Facebookgebruiker op z’n minst van een grondige eindredactie zijn voorzien voordat ze ‘gepost’ worden. Wat je ook veel ziet: bloot rauw vlees klaar voor die eeuwige barbecue, gepimpte profielkiekjes in het grauwe gamma van Instagram of glamourfoto’s waarop je jezelf als herboren presenteert met je haren in een Hans-Klok-windje. 

‘Sharen’
En dan zijn er de Facebookgebruikers die alleen maar ‘delen’. Hun tijdlijn bestaat uit een niet-aflatende stroom ‘gesharede’ schattige dierenclipjes, ernstige auto-ongelukken, verbluffend mooie sterrenhemelen, ongelooflijk lenige medemensen, wrede natuurverschijnselen met goede afloop, belegen tegeltjeswijsheden en grappige verfilmingen van de laatste wetenschappelijke inzichten. Deze Facebookgebruikers zijn zichzelf ‘by proxy’. Dat hele gedeelde wereldbeeld is geleend en declameert: ‘dit ben ik - kijk eens hoe geweldig leuk ik ben’.

Ikwissel
Over ‘ik’ gesproken. Er schijnt nogal wat identiteitsfraude gaande te zijn op Facebook. MTV heeft er momenteel een vrij ontnuchterend programma over. In ‘Catfish’ gaan filmmakers Nev en Max op zoek naar jongeren die slachtoffer zijn geworden van identiteitsfraude op sociale netwerken. Eigenlijk gaat het over een soort van ‘Second Life’: jongeren die een internetrelatie hebben opgebouwd met iemand die in werkelijkheid helemaal niet bestaat. Die hunkerende jongeren op Facebook heten ineens ‘Armani’ of ‘Guchi’ of ‘Prada’. Merk toch hoe sterk... Maar ook echte celebrities worden gekopieerd en geïmiteerd dat het een aard heeft. Er bestaan verder Facebookrellen, Facebookmoorden (niet hier, maar in Amerika), Facebookafpersingen, Facebookdepressies en Facebookburn-outs.

Onderzoek naar depressie
Jongeren die jaloers zijn op het ogenschijnlijk succesvolle bestaan van hun Facebookvrienden kunnen depressieve klachten ontwikkelen, zo blijkt onder andere uit onderzoek van de University of Missouri-Columbia. In het onderzoek, waarvoor zevenhonderd studenten zijn ondervraagd, wordt onderscheid gemaakt tussen twee soorten Facebookgebruikers: mensen die Facebook gebruiken om anderen in de gaten te houden en mensen die Facebook gebruiken om in contact te blijven met anderen. Tot de Facebookers uit de eerste categorie behoren ook diegenen die bijvoorbeeld hun ex virtueel ‘stalken’ via Facebook. Dat blijkt niet slim, want je doet jezelf er dagelijks zoveel pijn mee dat je er zelfs depressief van kunt worden. Als Facebook de meetlat is voor de mate waarin je succesvol en gelukkig door het leven gaat, zo stelt onderzoeker Margaret Duffy van de University of Missouri-Columbia, dan kan depressie je lot zijn.

Maakbaar happy
Facebook is vooral de plastic momentopname van een goeddeels verzonnen en geredigeerd bestaan. Daarin ben je zelf de maker van je geluk. ‘Opgeven is geen optie’, ‘Alles is mogelijk voor iedereen’, ‘Succes kun je afdwingen’, ga zo maar door. Het wordt ook wel de ‘meritocratisering’2 van de samenleving genoemd, waarin we worden geregeerd door zij die abusievelijk menen alles op eigen ‘merites’ te hebben bereikt. Successen en mislukkingen worden niet langer toegeschreven aan een zekere mate van toeval of geluk, of aan ‘nature or nurture’, een fortuinlijke levensstart, een forse meevaller, maar vooral aan iemands eigen verdiensten. De vleesgeworden ‘American dream’, van krantenjongen tot magnaat, was honderd jaar geleden al een klinkende leugen. De prestatiedruk en een overmaat van deze op een dwaling berustende ‘positiviteit’ (niets is onmogelijk…) bevat alle ingrediënten voor een ‘failure waiting to happen’ en dus voor verschijnselen zoals burn-out en depressie.

Self-esteem
Niet alleen jongeren zijn gevoelig voor Facebook als de ultieme ‘downer’. In het ‘Journal of Social and Clinical Psychology’ nummer 33 - 2014 wordt verslag gedaan van twee onafhankelijke wetenschappelijke onderzoeken naar de effecten van het gebruik van Facebook op depressieve symptomen. De onderzoeken werden gedaan aan de University of Houston en de Palo Alto University in de Verenigde Staten. Beide studies tonen concrete aanwijzingen voor de toename van depressieve symptomen bij niet-depressieve volwassen personen na (langdurig) dagelijks gebruik van Facebook. De oorzaak: de onderzochte personen vinden zichzelf vrijwel zonder uitzondering tekortschieten in vergelijking met de leuke bruisende en succesvolle levens van hun ‘vrienden’. De onderzoeken laten tevens zien dat zelfs succesvolle personen zichzelf als minder succesvol beoordelen na intensief surfen op Facebook. Wonderlijk hoe een fictieve onderlinge sociale vergelijking het zelfbeeld kan vergiftigen. Dat de ‘a-sociale’ media, zoals Facebook, ons leven kunnen vergallen, ontdekten ook wetenschappers van de Amerikaanse Stanford-universiteit. In hun studie ‘Misery has more company than people think’ schrijven ze dat we altijd gelukkiger willen zijn dan anderen, maar dat de sociale media het ons steeds moeilijker maken om dat te geloven. Het zien van überblije pics en posts van anderen geeft ons als snel het gevoel dat onze digitale vrienden het beter voor elkaar hebben dan wij. Facebook had het podium voor jouw ‘five minutes of fame’ moeten zijn: jezelf laten zien van je allerbeste kant. Wat blijkt? Anderen doen dat altijd weer beter en die verraderlijke vergelijking maakt je depressiever dan je wenst toe te geven. We zijn er ons maar al te zeer van bewust dat anderen zien wat we op Facebook plaatsen en juist daarom moeten we zo nodig op Facebook.

Game over
Facebook is van alle sociale media het platform dat de jeugd het meest heeft omarmd. Facebook is naast een wijze van digitale profilering ook de toegang tot de ‘gamification'3 van je vrije tijd. Tal van (zeer verslavende en commerciële) spelletjes hebben via Facebook de toegang tot een gigantische spelersmarkt gevonden. Als Facebookgebruiker word je door je ‘vrienden’ te pas en te onpas uitgenodigd om een bepaald spelletje te gaan spelen. Candy Saga, Candy Crush, Kiwi, FarmVille, Landleven, noem alle onzin maar op. Ook daar kun je het zo druk me hebben dat het uiteindelijk deprimerend werkt. Het spelletje WordFeud bijvoorbeeld, zeg maar scrabbelen met een gebrekkig woordenboek van de Nederlandse taal, kent zo veel aanverwante apps waarmee je kunt valsspelen, dat geen zichzelf respecterende Facebooker het nog gelooft dat diens tegenstander chronisch over de 600 punten scoort zónder hulp van handige steuntjes als ‘WF Bedriegen’ of ‘Wordfeud Cheat’ of 'WF Wizard'. Als je scrabbelt met de verlengde arm van een doortrapt appje, wat zegt dat dan over de rest van je authenticiteit op de sociale media? En als je niet valsspeelt, hoe lang hou je het dan uit tussen de digitale dopinggebruikers van Facebook? Hoe lang speel je het spel nog mee?

---

1 Soms ook: ‘Young, Attractive, Verbal, Intelligent and Sociable’.

2 Een term die al in 1958 werd geïntroduceerd door de Britse sociale wetenschapper (en Labour-politicus) Michael Young.

3 Met gamification breng je een spelelement in een serieus product.

DIE BELERENDE BLIJHEID

Oud, grijs en der dagen zat in die almaar wassende mensenzee - en de Marina is Open!

Vandaag is de ene helft van Nederland de coach van de andere helft, die mediator is en er wat bij bemiddelt in de kantlijn van alledag. Het is de hyperbool van het poldermodel. En iedereen doet dat vanuit de eigen ‘energie’. Die zit ergens in je kruin- of je kruischakra en dat is waar je naar op zoek moet nowadays: je ‘energie’. De geitenwollenwelzijnstaal van de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw, toen je nog ‘een stuk’ onverwerkt leed ‘bij je kon dragen’, is vervangen door het opgewekte gebazel van de niet-oordelende, alles positief herformulerende coach in schaapskleren.

Helende gedachten

En dan krijg je deze: ‘Ik ben altijd positief, opgeruimd, gelukkig en blij met wat het leven me schenkt - elk dag opnieuw. Dank u voor deze nieuwe morgen. Ik denk in mogelijkheden en oplossingen en ik duw voortdurend mijn eigen comfortzone en die van mijn buurman een flink eind uit de weg. Ik wil een leven lang leren en ben ruimdenkend. Ik ga graag een nieuwe uitdaging aan, voor mij is elke crisis een kans en ik zie kritiek als een cadeautje. Ik ben echt een piepelperson. Ik neem de schoonheid waar in alles om me heen en ik denk alleen helende, helpende en positieve gedachten, want dan gaan ongeluk, rampspoed en ziekte aan mijn deur voorbij’.

Viraal vrolijk 
Het is een nieuwe ziekte. Het aanstekelijke virus van de verstokte vrolijkheid pur sang wordt voornamelijk aangetroffen in dat deel van de bevolking dat een Eckhart Tolle vreet alsof hij het opgelepelde geresette woord Gods zelve is, de Bijbel 3.0. Het deel der natie dat zichzelf gecoacht en neurolinguistisch geprogrammeerd heeft tot die eeuwige glimlach van verkrampte blijheid, van afgedwongen geluk, van maakbaar happy, van ‘mijn tijd is nu’ en ik doe aan mindfulness, boeiende familieopstellingen die me ‘dingen’ leren over mezelf en craniale energetica en alle negatieve invloeden glijden van mij af als zure regendruppels van een olievel. Ik ben de zon en straal van optimisme, vrije radicalen en andere ongewenste verouderingsverschijnselen hebben op mij geen vat. Dat zeg ik ook ’s ochtends tegen mijn verfomfaaide spiegelbeeld. Engerds zijn het, engerds met smoothies en spirulina pillen, met algensapjes, powerfoods, peperdure probiotica’s en andere enzymenrijke gezondheidsvezels voor je nooit verouderende lijf.

Lichtgewicht leviteren 
In ruil voor al deze virale infecties weg redenerende gezelligheid en opgewektheid worden de neo-positivisten (die alleen het allerbeste van wat Moeder Natuur te bieden heeft op het bordje willen) nooit ziek. Dat is de deal. Ze hebben geen dagenlange constipatie. Ze lekken na hun vijfenveertigste nooit kleine maar ergerlijke beetjes urine. Ze meuren niet uit hun giegel van de nooit opgeruimde lagen tandplak. Racestrepen in hun ondergoed zijn hun onbekend. Ze hebben geen stalen pin in hunner knie na een onfortuinlijk ski-ongeval, of een nooit echt goed genezen hernia. Ze lijden never aan overgewicht. Ga toch weg, ze leviteren van magerte en ze horen niet tot die een op de negen met weke-delen-reuma of een andere onwelriekende aandoening van het immuunsysteem der eigen auto. Ze kotsen niet wekelijks het toiletje onder als gevolg van een migraine-aanval met lichtflitsen achter verkrampt gesloten oogleden. Ze prikken geen Immigran dat na decennia van slikken nu intraveneus ingespoten dient te worden om nog enigszins te helpen en diarree hebben ze ook nooit. K die verschrikkelijke, onnoembare ziekte waar guitige roze lintjes voor worden gedragen, kanker dus, gaat hun deur gegarandeerd voorbij omdat ze zo ‘gefocused’ zijn op positiviteit en helende levensenergie. Ze denken zichzelf niet ziek. Sterker nog, ze kunnen als dat nodig mocht zijn zichzelf beter denken. Dood gaan ze nooit meer.

Je bent wat je denkt 
Het is een verslaving, de zucht naar het rimpelloze vel, het smachten naar verjonging en gezondheid, naar het aanhoren en in je opnemen van geestverruimende platitudes die voor ‘zelfstudie’ doorgaan, mantra’s chanten, chakra’s lezen (eigenlijk altijd al een beetje gekund trouwens, vandaar die hoofdpijnen) healing met honden, bewierookte meurende kaarsjes branden en erbij ‘ohmen’ dat het een aard heeft. Oooohm. Moeder ik wil dood. Ik wil hier niet bij horen. Het verheven volkje dat neerkijkt op het mislukte andere deel der natie, is volslagen de weg kwijt en kan de foeilelijke werkelijkheid geen seconde onder ogen zien. Niet dat ik daar zo goed in slaag, maar wegkijken lukt me evenmin.

Reality check 
Wat zegt de eigentijdse, door Oprah Winfrey en het legioen van ledigheid gesponsorde, goeroe Eckhart Tolle bijvoorbeeld in zijn ‘A New Earth: Awakening to Your Life's Purpose’ (de f#$@%%#ing titel alleen al!): ‘The primary cause of unhappiness is never the situation but your thoughts about it.’ Dus even voor de duidelijkheid: als je ligt te creperen van de pijn in het laatste stadium van virulente kanker aan je alvleesklier met verwoede uitzaaiingen in al je botten, dan zijn het niet de omstandigheden die je laten lijden, zegt meneer hier, maar je eigen miezerige onvoldragen gedachten over die omstandigheden. Dat verkondigt het krapuul. Je doet het jezelf aan. Zie kanker als een kans en voorwaar pijn en het lijden verdwijnen net als je hoofdhaar als sneeuw voor de zon. Je moet er tegen vechten, zeggen je omstanders. Je moet positief blijven denken, continue. 'Opgeven is geen optie' is het aandoenlijke credo van de wielrenners die dit jaar voor de tiende maal Alpe d'HuZes bedwingen. Geen negatieve gedachte toelaten, anders grijpt die gemene celwoekering onverbiddelijk om zich heen. Gelukkig hebben we in Nederland een schrijfster als Karin Spaink met haar boek ‘De Orenmaffia’ waarin ze korte metten weet te maken met dit soort bedenkelijke flauwekul. Zo’n vent als Eckhart Tolle, die anno 2015 dit soort gevaarlijke nonsens debiteert, zou je toch voor z’n eigen bestwil een nachtje close contact met een Lonsdale tribe in de uitgestrekte parkeergarages van Oud-Zuid toewensen, waar hij in het schemerduister moet rennen voor zijn leven terwijl er met scherp op hem wordt geschoten? Zo iemand moet toch een reality check van jewelste krijgen? Even geducht uit de droom geholpen worden? Zo iemand die beweert dat een droom het begin van een nog niet gerealiseerde doelstelling is... Yuk.

Werkersbijendialect 
Zit je een beetje goed in je energie? Ik vraag het vanwege het volgende. In de intensieve menshouderij van vandaag zijn we allemaal nijverige ZZP-ers geworden. Zelfstandigen Zonder Pensioen. Allemaal. Zelfs in loondienst word je afgerekend op je ‘com-pe-ten-ties’. Jawel. Wat dat betekent? Houding en gedrag opgetekend in een set van termen waar je van spugen moet. Aangeleerd door coaches, trainers en mediators die allemaal overlopen van gepolitoerde loftuitingen van ‘houding en gedrag’. Positivistische baanhoeren die blij voor elke nieuwe opdrachtgever de loftrompet van eigen kunnen steken en die alle bazen van Nederland natuurlijk ook stikvol empatische antennes vinden zitten. Twee keer tien jaar geleden hadden we dat welzijnsjargon waar we ons vrolijk over maakten. ‘Zo van dat iets heel erg van jou is en dat ik het daar ook zou willen laten’. Dat werk. Tegenwoordig is het de coachtaal die het verbeteridioom van de straathoekwerker van weleer heeft omgeturnd in een snikkend opgewekt werkersbijendialect waar geen ontsnappen aan mogelijk is. Iedereen weet immers na bijna zeven jaar economische crisis dat er voor jou tien anderen staan te trappelen wanneer je niet subiet meebeweegt met het nieuwe ‘eigenaarschap’ in je werk. Wanneer je niet uitblinkt in een ‘positieve grondhouding’. Wanneer je niet 24/7 beschikbaar bent of anderszins laat blijken dat je er altijd bent: op je sociale mediafoon, op je Senseo iPad of op je Fakebook. Dat je denkt in oplossingen in plaats van in problemen. Dat je dromen in gedrag vertaalt en je gedrag omzet in successen. Het ene succes na het andere. De eerste stap die je zet is de stap op weg naar je vervolmaking. Zelfs Randstad blubbert het nu ook: ‘worden wie je bent’. Jij, je postcode en je hele gezamenlijke vriendenloterij. Of ben ik nou erg negatieverig bezig? Bedenk dan eens dit.

Erg, erger, ergst 
De Nederlanders zijn het depressiefste volkje van Europa. Niet gedacht hè? Depressiviteit rukt wereldwijd op. Het aantal levensjaren dat mensen ernstig ongemak ondervinden door depressie steeg sinds 1990 met ruim 37 procent. Nederland is het 'depressiefste' land van Europa. Onderzoekers van de Universiteit van Queensland presenteerden het Global Burden of Disease 2010, wat geldt als de meest uitgebreide studie naar ongemak en dood door ziekten. De studie wordt vrijwel jaarlijks geactualiseerd. De absolute groei in depressieve levensjaren die zij vonden, is in zijn geheel te wijten aan de bevolkingsgroei en vergrijzing. ‘Steeds meer mensen komen op de leeftijd waar depressiviteit zich frequenter voordoet’, schrijven de onderzoekers. De onderzoeksresultaten staven de opvatting dat deze vormen van depressie aandacht verdienen. Temeer omdat depressiviteit het risico vergroot op zelfmoord en hartziekten.

Burgerkracht... 
In 2013 hebben 1854 mensen in Nederland een einde aan hun leven gemaakt (Bron: CBS). Dat is het hoogste aantal zelfdodingen ooit, meer dan vijf per dag. Het aantal zelfdodingen steeg voor het zesde achtereenvolgende jaar; het zijn er 101 meer dan in 2012. Vooral onder mensen tussen de 40 en 65 jaar is de stijging groot. Van de geslaagde suïcides wordt zo'n 70% gepleegd door mannen. Nederlanders zijn meer ‘alleen’ dan ooit tevoren. Het aantal eenoudergezinnen in Nederland zal, zo voorspelt het CBS, in 2016 de 500.000 halen. De groei van het aantal alleenstaanden tussen de 30 en de 65 zal in 2030 de anderhalf miljoen bereiken. Ondanks allerlei datingsites en andere moderne middelen om de op drift geraakte seksen te koppelen zullen veel singles naar verwachting permanent alleen blijven. Deze vorm van ‘solowelvaart’, mogelijk gemaakt door het eenverdienersmodel van hoogopgeleide Nederlanders, gaat ten koste van de mentale gezondheid van diezelfde ‘eenzamen’. Er is alle reden om ongerust te worden over dit wegvallen van intieme familiaire sociale netwerken in het hier en nu, over de opmars van geestesziekten, over het verdwijnen van het solidariteitsprincipe in de samenleving en de om zich heen grijpende tweedeling in de zorg als gevolg van een weinig evenwichtige verdeling van de welvaart. Deze ontwikkelingen zullen naar verwachting eerder toe- dan afnemen. Ondanks een over ‘co-creatie’, ‘actief burgerschap’, en ‘eigen burgerkracht’ wauwelende overheid die het allemaal ook niet meer weet.

Een pgbeetje 
TNO - Innovation for Life heeft in opdracht van het Zorginstituut Nederland voor een aantal representatieve ‘broedplaatsen’ in Nederland een realistische inschatting gemaakt van de toekomstige vraag naar zorg door op basis van demografische en sociaal-culturele ontwikkelingen (2012-2030), prognoses van functioneringsproblemen, chronische aandoeningen, psychische aandoeningen, psychosociale problemen en verstandelijke beperkingen1. Het aantal mensen met psychosociale problemen (eenzaamheid, angst, depressiviteit, suïcidaliteit, etc.) in de broedplaatsen is omvangrijk en neemt toe. In Amsterdam en Rotterdam loopt bijvoorbeeld 14% van de mensen van 19 jaar en ouder risico op ernstige vormen van eenzaamheid. Ook het aantal mensen met (ernstige) psychische aandoeningen is omvangrijk en neemt toe. In 2030 loopt in Amsterdam en Rotterdam gemiddeld 11% van de volwassen bevolking risico op een psychische aandoening. In Friesland heeft in 2030 zelfs 19% van de bevolking van 18-64 jaar een psychische aandoening. Dat is één op de vijf mensen. Dat zijn niet misselijke tsunami’s van mentale ellende waar we in al onze kortzichtige positiviteit op afstevenen. En nu al kunnen we een pgbeetje niet een beetje op tijd krijgen waar men er recht op heeft. Daar word je niet blij van.

---

1 ‘Indicatie van de zorgvraag in 2030: Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen’, Rapportage TNO - Innovation for Life, augustus 2014.